Tôi quen biết thi sĩ Đỗ
Thành Đồng ngẫm ra cũng gần ngót chục năm, trong sự kiện hội thảo văn chương về
nhà văn lão thành của đất Quảng Bình - Hoàng Vũ Thuật. Khi anh chìa bản thảo ra
nhờ tôi viết lời giới thiệu ngay lần đầu gặp gỡ, quả thật tôi hơi ái ngại vì
không biết thông tin gì về anh. Tướng mạo anh cũng có vẻ chân chất, không hợp với
thi tạng của những thi sĩ. Tính tôi có cái dở là hay cả nể, đôi khi nhận lời viết
về thơ một số thi sĩ địa phương mà sau đó cứ hối hận mãi. Cầm tập bản thảo của
Đỗ Thành Đồng về tôi chưa đọc, song cũng cảm thấy đắn đo và hỏi han một số bạn
bè văn chương. Sau cùng, tôi nghĩ mình sẽ đọc hết bản thảo và quyết định sau
cùng sẽ do chất lượng bản thảo quyết định. Chuyện xảy ra sau đó gần như là
duyên phận, và tôi chưa bao giờ hối hận về quyết định đó của mình. Nhiều năm
sau này, tôi ít gặp, cũng gần như không nói chuyện nhiều với Đỗ Thành Đồng,
song tôi luôn theo sát thi trình sáng tạo của anh. Khi anh xuất bản những tập
thơ mới, thậm chí không gửi tặng, tôi vẫn lặng lẽ đọc. Rồi khi anh được kết nạp
vào Hội Nhà văn Việt Nam, được một số giải thưởng văn nghệ, tôi tin mình là một
trong những người vui nhất, song tôi cũng không kể với anh cảm xúc ấy.
Gần
đây, khi biết Đỗ Thành Đồng có ý định in tập thơ Lục bát đời (Nxb Hội Nhà văn, 2025), lại là thơ lục bát, tôi chủ động
bảo với anh hãy để mình giới thiệu cho tập thơ mới này, cho dù tôi khá bận bịu
công việc xã hội, nên có thể anh kiên nhẫn chờ lâu trong vài tháng. Dù anh rất háo
hức in thơ sớm, song cuối cùng như một duyên nợ, anh vẫn chờ tôi. Tôi trân trọng
và thán phục Đỗ Thành Đồng ở hành trình sáng tạo bền bỉ với thơ ca, cũng như
đam mê không vụ lợi của anh đối với bộ môn nghệ thuật này. Với tôi, thơ ca
không đơn thuần chỉ là một thể loại văn học thuần tuý, mà cao hơn, nó là một bộ
môn nghệ thuật, một triết lý sống. Đỗ Thành Đồng ngoài đời thật là một người bỗ
bã, không ngại va chạm lẫn tranh cãi, anh sống không thực sự khéo léo và sẵn
sàng tranh cãi để tìm ra chân lý hoặc bảo vệ chân lý mà anh tin tưởng. Song
trong thơ ca, Đỗ Thành Đồng thể hiện nỗi buồn thân thế ở tầm vũ trụ quan, thơ
anh có chiều sâu triết lý hiếm thấy ở những thi sĩ ngày nay. Tôi xin đơn cử một
vài ví dụ trong tập thơ mới này: “Ta ngồi xem sợi chỉ tay/ hiểu mình đã sống hết
ngày gian nan/ trời không sinh sợi khôn ngoan/ nhưng cho thêm sợi đa đoan với đời…/
bao giờ về với mây trời/ chỉ xin mấy ngọn cỏ tươi theo cùng” [Xin mấy ngọn cỏ
tươi]; “Có bài thơ chết dọc đường/ xác thân chưa lạnh khói hương đã tàn/ có bài
thơ gục trên bàn/ nhân tình chẳng một tiếng than thở gì/ có bài thơ ngủ li bì/
chẳng ai buồn đánh thức vì mất công…/ mai rồi thơ vẫn trắng tay/ gom chi nước mắt
cho dày mặt trăng” [Ai điếu]; “mặc ai đi hết mưa nguồn/ ta về mở quan bán cuồng
điên ta” [Cuồng].
Thi sĩ tài năng là kẻ biết tìm ra và nói lên những điều phổ quát, những điều bình dị trong ma trận những sự kiện phức tạp và nhiễu nhương, vụn vặt trong cuộc sống thường nhật.
Đỗ
Thành Đồng có năng lực lẫn sở thích dẫn dụ bạn đọc vào một thi giới vừa quen vừa
lạ. Ở đó, anh liên tục bày biện những hình tượng, cảnh huống trớ trêu, phi lý
nhưng cũng đầy tính triết lý và đều là những tình huống hiện sinh phổ biến
trong cuộc đời. Thi sĩ tài năng là kẻ biết tìm ra và nói lên những điều phổ
quát, những điều bình dị trong ma trận những sự kiện phức tạp và nhiễu nhương,
vụn vặt trong cuộc sống thường nhật. Dẫu sao, khác với vẻ thô ráp, cực đoan,
đôi khi đầy quyết liệt, dữ dằn ngoài đời, chúng ta thấy chân dung thi sĩ Đỗ
Thành Đồng trong thơ luôn ưu tư và đậm nét buồn trước thế cuộc lẫn đời tư. “Chữ
thầy khó đổi đạo trò/ dân tình cứ thấy lửa lò vỗ tay/ bức tranh một sắc xưa
nay/ ai tài tô vẽ thì thay đổi màu” [Bức tranh]; “Chúng mình cứ uống cho say/
con chuồn chuồn ớt thì cay nỗi gì/ có buồn nhỏ lệ vào ly/ rồi ta cứ uống cạn vì
ta thôi” [Cạn trắng]; “Kéo cày là nghiệp của trâu/ Trâu mà ham chọi thì đầu
nghiệp tan…/ Đèn cao áp phải sáng trưng/ Người trèo cao phải coi chừng hố đen/
Trăm năm trong cõi người khen/ Chữ tâm lần giở trước đèn chẳng ra!” [Ca dao].
Thơ lục bát Đỗ Thành Đồng không có nhiều cách tân đáng chú ý trên phương diện
thi pháp, bởi nó được viết với hình thức khá cổ điển, cách gieo vần, cách đặt tứ
thơ của anh cũng không có quá nhiều đổi mới, nếu như ta so sánh với một vài cây
lục bát đương đại gây được tiếng vang trên văn đàn hiện nay như Miên Di hay
Nguyễn Thế Hoàng Linh. Song Đỗ Thành Đồng vẫn xác lập được giọng điệu thi ca rất
riêng, không lẫn. Thơ anh luôn luôn buồn nhưng nỗi buồn ấy không phải là cảm
xúc cá nhân nhất thời, mà là nỗi buồn chiêm nghiệm đời tư thế sự một cách sâu sắc.
Đỗ Thành Đồng thống nhất con người công dân với con người thi sĩ. Ngoài đời,
anh không ngại tranh luận, đấu tranh, trong thơ anh nhìn sâu vào bản thể của tồn
tại làm người như nhiễu nhương, phi lý trong thời hậu hiện đại mà chúng ta đang
sống. Chiều sâu triết lý và nhìn ra bản chất của đời sống, có thể nói là thế mạnh
trong thơ Đỗ Thành Đồng nói chung, và thơ lục bát của anh nói riêng. Nhiều câu
thơ trong tập thơ Lục bát đời này,
theo tôi, xứng đáng được giảng dạy trong nhà trường: “Yêu nhau nước bọt thơm
tho/ Ghét nhau nước bọt là đồ thối tha/ Trên cành nát cũng là hoa/ Đã rơi xuống
đất là ra rác liền/ Giỏi son giỏi phấn thành tiên/ Giỏi đeo mặt nạ thánh hiền
lên ngôi” [Cuối cùng].
Lục bát đời của Đỗ Thành Đồng theo tôi
là tập thơ đậm phong cách của anh. Tức là trong thơ lục bát, thi sĩ tường giải
tâm hồn và bày biện những trăn trở, suy ngẫm của anh một cách trực tiếp và rõ
ràng nhất, so với những tập thơ tự do trước đây. Điều này rất có thể xuất phát
từ tính trữ tình của thơ lục bát, nhưng cũng có thể nó là chỉ dấu cho thấy những
chuyển biến căn bản trong tư duy thơ Đỗ Thành Đồng. Đọc tập thơ này, tôi nhận
ra sự phổ biến của không gian nghệ thuật đêm tối, chiếm gần như một nửa thế giới
nghệ thuật thơ. Gần như bài thơ nào cũng được sáng tạo, suy ngẫm, chắt lọc
trong màn đêm và bóng tối. “Đêm như một vệt sao sa/ tôi dài anh ngắn vẫn là đêm
thôi…/ mỗi người một bóng tối riêng/ yêu thương ngắn lại nỗi niềm dài ra” [Đêm
riêng]; “Đêm đừng ngắn thế đêm ơi/ ta nghe chưa khẳm tiếng người với nhau…/ đêm
này đêm tỉnh hay mơ/ cho ta xin một câu thơ giã từ” [Dạ khúc]; “Nửa đêm tỉnh giấc
cồn cào/ tìm hoài chỉ thấy mỗi sao trên trời” [Đói]. Tôi cũng là một người làm
thơ, và tôi hiểu rằng đối với những thi sĩ nặng trĩu tâm sự và đời tư, thì
không gian bóng đêm là điều kiện lý tưởng cho sáng tạo nghệ thuật. Trong đêm tối,
nỗi cô đơn thinh lặng khi vạn vật đi vào giấc ngủ khiến thi sĩ có thể chắt lọc
tâm hồn mình ra thứ men rượu thơ của những trăn trở và nỗi đau. Trong bóng đêm,
thi sĩ cảm thấy cô đơn nhất, tĩnh tâm nhất để sống trọn vẹn với thơ ca. Do vậy,
việc Đỗ Thành Đồng lựa chọn không gian bóng đêm là không gian chính yếu cho tập
thơ lục bát cũng là điều tất yếu và tự nhiên.
Không
gian bóng đêm đi liền với mặc cảm chết và cảm thức cô đơn thường trực trong tập
thơ Lục bát đời của Đỗ Thành Đồng. Quả
thật anh đã có những vần thơ hay, thậm chí rất hay về những chủ đề này. “ruộng
đồng đói cánh cò ngang/ nước sông đói cá phố làng đói trăng/ tre già đói những
mầm măng/ chợ hoa đói nụ nở bằng tự nhiên/ con người đói phút bình yên/ em tôi
đói nốt cái quyền thuỷ chung” [Gan]; “Tôi ngồi viết điếu văn tôi/ lỡ mai khỏi
phải nghe lời tán điêu/ ai khôn văn tế viết liều/ để hương khói cũng thẹn điều
dối gian” [Điếu văn]. Quả thật tự mình viết điếu văn cho mình, khi vẫn còn
đương sống khỏe mạnh, thì thi giới e chỉ mỗi Đỗ Thành Đồng. Anh là kẻ sống lạ
và viết lạ trong thơ. Nên, thơ Đỗ Thành Đồng hay làm bạn đọc ngạc nhiên, bởi
anh thường dũng cảm sống, nói và viết trượt ra khỏi quỹ đạo thường ngày của cuộc
sống. Thơ là một phương thức lạ hóa đời sống thường nhật với những suy tư chữ
nghĩa mới mẻ. Theo nghĩa ấy, Đỗ Thành Đồng có thể là người thất bại đâu đó
trong công danh, đời sống, song anh luôn là kẻ thành công viên mãn trong thơ
ca. “ta bà sấp ngửa rất nhanh/ sáng còn trộm cướp tối thành chân tu/ em buồn
chi để âm u/ học theo thiên hạ á đù là xong” [Đừng buồn]. Nói toạc ra được
trong thơ những suy nghĩ thực tại như vậy, theo tôi cần có bản lĩnh, Đỗ Thành Đồng
may mắn có thứ ấy.
Cũng
cần chú ý đến tư tưởng Phật giáo và không thời gian Phật giáo trong thơ Đỗ
Thành Đồng - đặc trưng mà bạn đọc đã từng chứng nghiệm trong những tập thơ trước.
Đỗ Thành Đồng là kẻ tu tại gia, anh tự chứng ngộ cho mình. Anh tu tập trong từng
bước chân, từng hơi thở: “thi nhân là kiếp lãng du/ ôm đồm nhân thế mà tu tỉnh
mình” [Lục bát cho em]; “chỉ xin mộ chí vô thường/ viết nơi an nghỉ kẻ cuồng dại
thơ” [Nhắn biển]; “thế gian mấy nẻo nhân tình/ chữ buông chưa tụng lời kinh thở
dài” [Cứ yêu]. Xét về hình tượng thơ, tôi nhận ra một điều khá ngạc nhiên, đó
là sự phổ biến, lặp lại của hình tượng chú Cuội trong rất nhiều thi phẩm. Đến
hơn chục bài trong một tập thơ mỏng có sự xuất hiện của Cuội. Ví dụ: “nào ai
nương bóng chị Hằng/ nào ai bạc tóc với thằng Cuội đây” [Nửa]. Cuội mang ám thị
vô thức về bản thể Đỗ Thành Đồng trong đời và trong thơ. Cuội mang tiếng nói dối,
là kẻ bị lưu đày, bị cô đơn trên thiên giới, song Cuội cũng là kẻ duy mỹ, hiến
mình cho cái đẹp. Đỗ Thành Đồng cũng có cho mình một vầng trăng riêng, một giai
nhân chị Hằng riêng cho mình trong cuộc đời vất vả, nhiều sự việc không thành của
anh, đó là thi ca. Vì vậy, hình tượng Cuội là một cuộc phóng chiếu bản thể của
thi sĩ vào trong thơ lục bát.
Đỗ
Thành Đồng đã ở tuổi tri thiên mệnh, hiểu được lẽ đời, rõ được lòng người, song
tâm hồn thi sĩ của anh vẫn sôi nổi, đam mê như thuở đầu cầm bút. Con người
trong thơ ca và con người trong đời sống của anh có một khoảng cách, và tôi thấy
rằng đó là khoảng cách thú vị của một thi sĩ đích thực. Đưa thể thơ lục bát về
với đời sống là một nỗ lực không dễ dàng, cũng lắm thi sĩ đã thử nghiệm song thất
bại. Nhưng tôi nghĩ, với Lục bát đời,
Đỗ Thành Đồng không chỉ có một bước tiến mới trong cảm hứng sáng tạo, mà đã
thành công trong tư duy đổi mới thi ca. Tôi không tin anh sẽ ngủ yên mãi trên
thành công tạm thời này, đó cũng là điều tôi hi vọng và trông chờ ở anh trong
những thi phẩm mới.
Y.T
