Một buổi sáng mùa hè, tôi ngồi trong quán nhỏ nép mình bên
rìa xã Khe Sanh. Sương mù từ những đỉnh núi cao thuộc dãy Trường Sơn vẫn còn
lãng đãng bay, quấn quýt lấy những mái nhà. Nhấp một ngụm cà phê nóng hổi, nghe
cái vị chua thanh thoát nhẹ nhàng chạy qua đầu lưỡi rồi đọng lại cái hậu ngọt dịu
sâu nơi cuống họng, tôi ngước mắt nhìn ra xa. Kia là Tượng đài chiến thắng Khe
Sanh uy nghi, sừng sững tạc vào nền trời xanh ngắt. Và tôi chợt nhận ra phép
màu ở nơi cách đây hơn nửa thế kỷ là vùng khói lửa bom cày đạn xới, nay đã thực
sự bình yên với tiếng chim hót ríu rít đón bình minh trên những triền núi xa.
Lịch sử cà phê Khe Sanh vốn dĩ là một cuốn biên niên sử được
viết bằng máu, mồ hôi và những mùa hoa trắng. Trải qua thăng trầm, cây cà phê ở
đây không còn đơn thuần là một sinh kế. Nó đã hóa thân thành nhân chứng sống
cho một thế kỷ thăng trầm của vùng đất Hướng Hóa. Để hiểu được hồn cốt của giọt
đắng Khe Sanh, phải ngược dòng thời gian về đúng một trăm năm trước. Vào năm
1926, nhà thực vật học người Pháp Eugène Poilane - người sau này đã mô tả hơn
36.000 loài thực vật cho Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Paris - khi đặt
chân đến Khe Sanh đã nhận ra tiềm năng vô hạn của tầng đất đỏ bazan màu mỡ. Ông
quyết định định cư, mang theo những hạt giống cà phê đầu tiên thuộc dòng Typica
và Bourbon (những giống cổ của loài Arabica) để gieo xuống mảnh đất này, lập
nên đồn điền cà phê đầu tiên.
Trải qua dâu bể của hai cuộc kháng chiến trường kỳ, những gốc
cà phê thuở sơ khai ấy đã cùng người dân Khe Sanh đi qua những mùa nắng cháy và
bão đạn. Cây chịu bom băm, đạn xới. Cây bị chất độc hóa học làm trụi lá, nhưng
cứ hễ mưa xuống, một mầm xanh khác lại nhú lên từ gốc cằn. Đất Quảng Trị không
dễ chiều lòng người. Cái nắng cháy da, ngọn gió Lào hun hút và những cơn mưa dầm
dề tưởng chừng chỉ nuôi dưỡng sự khô cằn. Thế nhưng, trên những triền đồi của
Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Liên… cây cà phê vẫn âm thầm cắm rễ sâu vào lòng đất,
chắt chiu từng giọt nhựa sống để kết tinh thành những chùm quả chín đỏ mọng.
Các nhà khoa học cho rằng cà phê Khe Sanh có chất lượng cao và hương vị độc đáo là nhờ “lợi thế vi mô” hay đặc trưng vi khí hậu. Về lý thuyết, giống Arabica (cà phê chè) thường chỉ ưa sinh trưởng ở độ cao trên 1.000 mét so với mực nước biển. Thế nhưng, tại “thủ phủ” Hướng Phùng, dù độ cao chỉ dao động từ 500 - 900 mét, cây Arabica vẫn cho ra những hạt cà phê có chất lượng thượng hạng. Chính địa hình lòng chảo độc đáo được bao bọc bởi các dãy núi cao đã tạo nên một bộ lọc khí hậu tuyệt vời. Biên độ nhiệt giữa ngày và đêm ở đây chênh lệch tới 7 - 9°C, kết hợp với sương mù đậm đặc dâng lên từ các thung lũng vào ban đêm đã kéo dài thời gian chín của quả cà phê. Quả chín càng chậm, hạt càng có nhiều thời gian để tích lũy hàm lượng đường tự nhiên và các dải axit hữu cơ phong phú. Nhờ thế, Arabica Khe Sanh chinh phục người yêu cà phê bằng vị chua thanh thoát, thoảng nốt hương trái cây chín và hậu ngọt dịu dàng kéo dài.
Sức sống của thủ phủ cà phê miền đất lửa hôm nay không chỉ
gói gọn trong sự thanh tao của dòng Arabica, mà còn được làm nên bởi sự hồi
sinh đầy kiêu hãnh của những dòng hạt vốn từng bị lãng quên. Trong số đó, cà
phê Liberica (cà phê mít) đang nổi lên như một “báu vật” của vùng cao Hướng
Hóa. Những gốc Liberica có tuổi đời hàng chục năm, sót lại từ thời các nông trường
cũ, vốn từ lâu chỉ được người dân trồng làm hàng rào chắn gió cho Arabica hoặc
thu hoạch để phối trộn đại trà vì giá thấp. Người ta từng chê nó chua gắt, khó
uống và năng suất lại không đều. Nhưng trong vài năm trở lại đây, khi xu hướng
“cà phê đặc sản” lên ngôi trên toàn cầu, góc nhìn về cà phê Liberica đã hoàn
toàn thay đổi. Những cái tên như Madam Hương, Pun Coffee, hay các thương hiệu gắn
liền với bản làng của đồng bào Vân Kiều đã không ngần ngại dấn thân vào con đường
“đặc sản hóa” dòng hạt kén chọn này. Phần thưởng cho sự kiên trì ấy là những giải
thưởng vàng, giải thưởng bạc tại các hội chợ, triển lãm cà phê đặc sản trong nước
và Đông Nam Á. Sự trỗi dậy của cà phê Liberica là minh chứng đanh thép rằng
trên mảnh đất đỏ bazan Quảng Trị, không có hạt mầm nào là vô giá trị; mỗi hạt mầm,
mỗi gốc cây đều mang trong mình một tiềm năng vô hạn nếu được tưới tắm bằng
tình yêu, sự tận tâm và tri thức.
Sát cánh cùng khát vọng đưa hạt cà phê Khe Sanh vươn xa,
không thể không nhắc đến vai trò “đầu tàu” của các hợp tác xã kiểu mới, tiêu biểu
như Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh dưới sự dẫn dắt đầy tâm huyết của bà Nguyễn Thị
Hằng. Đã qua rồi cái thời người nông dân làm ăn cá thể, mạnh ai nấy cuốc, để rồi
gánh chịu cảnh “được mùa rớt giá” bị thương lái ép uổng. Hôm nay, hơn 100 hộ đồng
bào dân tộc thiểu số Vân Kiều, Pa Kô đã được gắn kết chặt chẽ trong một chuỗi
giá trị nhân văn, nơi tri thức khoa học nông nghiệp hiện đại đã hòa quyện nhuần
nhuyễn với bản sắc văn hóa bản địa. Người Vân Kiều, người Pa Kô lên rẫy không
còn hái tuốt cả chùm xanh lẫn quả chín như xưa. Họ nâng niu từng chùm quả, học
cách đo độ đường, học cách chấm điểm hương vị. Cây cà phê từ chỗ là “cây cứu
đói” nay đã trở thành cái nghiệp, thành niềm tự hào và danh dự của quê hương để
họ tự tin giới thiệu với bạn bè quốc tế.
Năm 2026 đánh dấu một cột mốc thiêng liêng: Tròn một thế kỷ
kể từ ngày hạt giống cà phê đầu tiên được gieo xuống mảnh đất này. Một trăm
năm, một chặng đường đủ dài để một loài cây bén rễ, định danh và trở thành linh
hồn của một vùng đất. Để kỷ niệm hành trình diệu kỳ ấy, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng
Trị đã ban hành một kế hoạch quy mô nhằm tổ chức chuỗi hoạt động mang tên “Theo
dấu chân 100 năm Cà phê Khe Sanh”. Đây không chỉ là một hoạt động xúc tiến
thương mại đơn thuần, mà là một không gian văn hóa - nghệ thuật mang tầm vóc quốc
tế. Điểm nhấn của chuỗi sự kiện là chương trình chính luận nghệ thuật mang một
thông điệp đầy nhân văn: “Cà phê Hòa bình - Make coffee not war” (Hãy làm cà
phê, đừng gây chiến tranh).
Giữa lòng thung lũng Khe Sanh, âm nhạc, ánh sáng nghệ thuật
và những vũ điệu đương đại sẽ cùng nhau tái hiện hành trình một thế kỷ đầy kiêu
hãnh của hạt cà phê. Đó là câu chuyện từ lúc những hạt mầm vượt đại dương từ nước
Pháp xa xôi, nảy mầm trong các đồn điền thuộc địa, đi qua những năm tháng rực lửa
của chiến tranh, chịu đựng những vết thương, để rồi hồi sinh rực rỡ, bám rễ sâu
vào tâm hồn và máu thịt của người dân Quảng Trị. Thông điệp “Cà phê Hòa bình”
như một tiếng chuông vang vọng, khẳng định sức sống bất diệt của con người và mảnh
đất Quảng Trị. Từ đống đổ nát của chiến tranh, vùng đất này không nuôi dưỡng hận
thù, mà nuôi dưỡng sự sống và hiến dâng cho cuộc đời thứ hương vị thanh tao nhất.
Trong khuôn khổ của hoạt động “Theo dấu chân 100 năm Cà phê
Khe Sanh”, du khách sẽ có cơ hội đắm mình vào không gian triển lãm “Ký ức 100
năm Cà phê Khe Sanh”. Ở đó, những thước phim tư liệu quý giá, những hiện vật lịch
sử như chiếc cối xay cà phê bằng tay hoen gỉ từ thời thuộc địa, những chiếc gùi
bạc màu của người Vân Kiều... sẽ được trưng bày một cách trang trọng. Đặc biệt
hơn cả, sự góp mặt của các gian hàng, các nghệ nhân đến từ các địa phương trồng
cà phê của nước bạn Lào anh em sẽ tạo nên một không gian giao thoa văn hóa vô
cùng thú vị trên trục Hành lang kinh tế Đông - Tây (EWEC).
Hành trình một thế kỷ của cà phê Khe Sanh đang bước sang một
trang mới với những dự án “chuyển đổi số” và “phát triển bền vững”. Hương vị cà
phê Khe Sanh hôm nay không còn dừng lại ở những sản phẩm OCOP 5 sao cấp tỉnh
hay cấp quốc gia. Để bước chân vào những thị trường khắt khe và khó tính bậc nhất
như Liên minh châu Âu (EU), những người nông dân Hướng Hóa đã học cách làm quen
với những khái niệm thời thượng: mã số vùng trồng, bản đồ số, truy xuất nguồn gốc
và đặc biệt là quy định chống phá rừng của EU (EUDR). Mỗi một rẫy cà phê của đồng
bào giờ đây được định vị trên bản đồ vệ tinh, chứng minh không xâm hại đến rừng
tự nhiên, được chăm sóc theo quy trình tuần hoàn sinh thái hoàn chỉnh. Sự chuyển
mình ấy không chỉ bảo vệ màu xanh của đại ngàn Trường Sơn mà còn là tấm hộ chiếu
quyền lực để hạt cà phê Khe Sanh tự tin lên tàu viễn dương, hiện diện trong những
quán cà phê sang trọng tại Paris, Berlin hay Tokyo với vị thế của một sản phẩm
chất lượng cao, minh bạch và nhân văn.
Bên cạnh đó, du lịch trải nghiệm nông nghiệp sinh thái đang
mở ra một hướng đi mới đầy triển vọng cho vùng đất này. Tại các nông trại xanh
mướt ở Hướng Phùng, Tân Hợp… du khách được hóa thân thành những người nông dân
thực thụ, tự tay đeo gùi lên vai, hái những quả cà phê chín mọng giữa làn sương
mờ đại ngàn, rồi tự tay rang xay, thưởng thức ly cà phê do chính mình làm ra
bên bếp lửa bập bùng của nhà sàn người Vân Kiều. Mô hình này không chỉ đem lại
nguồn thu nhập thứ hai bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số, mà còn là sợi
dây kết nối văn hóa hữu hiệu, biến mỗi du khách thành một người truyền tin,
mang câu chuyện của Khe Sanh đi xa hơn.
Một thế kỷ đã trôi qua, hương cà phê Khe Sanh vẫn dịu dàng
và kiên nhẫn lan tỏa. Cà phê Khe Sanh hôm nay không chỉ là “cây thoát nghèo”,
cây sinh kế, mà còn là “linh hồn” của đất Quảng Trị. Một trăm năm, từ tro tàn
chiến tranh, hương vị hòa bình đã thực sự nảy mầm. Đó là thứ hương vị biết kể
chuyện, một câu chuyện đầy tự hào về sự bền bỉ của con người và sự hồi sinh diệu
kỳ của đất đai. Hãy đến với Khe Sanh, để cùng nhấp một ngụm cà phê nóng, nghe
gió đại ngàn kể chuyện trăm năm, để thấy một vùng đất từng khét mùi bom đạn đã
thực sự hồi sinh, nồng nàn và say đắm lòng người trong sắc xanh của hòa
bình.
H.N
