Việc thành lập Đoàn được suy tính và cân nhắc rất kỹ lưỡng.
Ban đầu nhận 40 cán bộ diễn viên khá xuất sắc ở các đoàn: kịch nói Quảng Bình,
văn công Vĩnh Linh, văn công khu ủy Trị Thiên để làm nòng cốt và sau đó tuyển
chọn thêm số học viên trẻ được đào tạo ở Trường Kịch nghệ Huế. Như vậy, Đoàn kịch
nói Bình Trị Thiên chính thức được hình thành từ lúc hợp nhất tỉnh (năm 1976).
Hoạt động của Đoàn rất hiệu quả, ngay từ đầu đã có đạo diễn
Xuân Đàm và nhà viết kịch Ngọc Tranh “cắm chốt” ở đơn vị nên đã theo dõi được
khả năng nghiệp vụ của nghệ sĩ, diễn viên và cả thị hiếu của người xem để chọn
ra những vở diễn phù hợp với khán giả trong và ngoài tỉnh. Từ đó, anh chị em
trong Đoàn đã kề vai sát cánh bên nhau, kẻ trước người sau kế tục phát triển
làm nên một thương hiệu kịch nói Bình Trị Thiên xuất sắc, vững mạnh.
Đoàn hoạt động ngày một đi lên rõ nét trên con đường nghệ
thuật vinh quang nhưng cũng đầy gian nan, vất vả. Bởi buổi đầu bộ môn này mới
xuất hiện ở Huế nên người xem chưa tiếp cận được như ca múa nhạc, cải lương hay
sân khấu Cung đình. Mặt khác, những xáo trộn về ý thức khán giả những năm 80 của
thế kỷ XX đòi hỏi sân khấu kịch nói phải thay đổi thường xuyên để luôn xứng
đáng với vai trò là người bạn tinh thần đồng hành cùng họ. Vì vậy thời kỳ này
Đoàn phải lựa chọn các vở diễn một cách kỹ lưỡng, mang phong cách riêng của
vùng miền. Chính nhờ vậy kịch nói đã ngày càng kéo được nhiều khán giả về phía
mình với một loạt tác phẩm của các nhà viết kịch tên tuổi trong nước và tại tỉnh
nhà: Lưu Quang Vũ, Đào Hồng Cẩm, Bửu Tiến, Phan Tứ, Lê Bá Sinh, Xuân Đàm, Ngô Y
Linh, Thái Quang Ngoạn, Ngọc Tranh, Nguyễn Quang Lập... và một số tác giả nước
ngoài: Kornaytruc, Anatoli Stepanovich Ivanov, Anton Pavlovich Chekhov (Nga),
Sile (Đức). Tiêu biểu hơn cả là hai vở kịch nói Làng bên và Bão
tố ngoài khơi của tác giả Lê Bá Sinh đã góp phần cổ vũ phong
trào đổi mới toàn diện đời sống kinh tế, xã hội Việt Nam thời kỳ đó. Các tác phẩm
đã góp phần đưa vị thế Đoàn kịch nói Bình Trị Thiên lên đỉnh cao của làng kịch
nói cả nước.
Tính đến tháng 7 năm 1989, lúc có quyết định tách lại ba tỉnh:
Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế, Đoàn đã tồn tại được 13 năm, trải qua
bốn đời trưởng đoàn để hoạt động và phát triển cùng với bốn đơn vị nghệ thuật
khác của tỉnh: Ca kịch Huế, ca múa nhạc, nghệ thuật truyền thống và cải lương
Sông Hương.
Trong suốt thời gian đó, Đoàn đã dàn dựng và công diễn được
14 vở kịch dài: Mặt phẳng, Gia đình má Bảy, Platôn
Kretrêt, Chiều sông Hương, Âm mưu và tình yêu, Làng
bên, Bão tố ngoài khơi, Ngọc, Trên mảnh đất
người đời, Tình yêu và tên cướp, Hồn Trương Ba da hàng
thịt, Tiếng hát, Đôi dòng sữa mẹ, Cha con
người hát rong và 10 kịch ngắn: Em bé giao liên, Khúc
nhạc mở đầu, Tình ca, Ngọn lửa, Mặt trời, Ông
già và người lính, Ai là thủ phạm, Một lần quá chén, Biệt
thự hoang tàn, Hoa Xiêm gai trắng.
Giai đoạn đó, địa bàn hoạt động của Đoàn khá rộng rãi, trên
khắp mọi miền đất nước. Đoàn luôn được đánh giá là ngọn cờ đầu của sân khấu
Bình Trị Thiên về chính trị, tổ chức và nghệ thuật; hằng năm đều hoàn thành xuất
sắc những chỉ tiêu cấp trên giao. Các đơn vị nghệ thuật được phân bố rất cụ thể
về biên chế, doanh thu, đêm diễn, địa bàn phục vụ và dàn dựng tiết mục. Cán bộ,
diễn viên theo Đoàn lưu diễn khắp nơi trong suốt thời gian mùa khô, nắng ráo.
Chỉ đến những lúc mưa gió và rét mướt thì ở nhà làm chương trình mới, chuẩn bị
cho năm sau.
Mặc dù thời kỳ đầu chỉ hoạt động được sáu năm nhưng Đoàn đã
có những sự kiện nổi bật đáng kể. Một sự kiện trọng đại là vào dịp kỷ niệm 7
năm ngày đất nước thống nhất, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng Cộng
sản Việt Nam, diễn ra từ ngày 27 đến ngày 31/3/1982 tại Thủ đô Hà Nội. Không
khí ngày hội lớn đã đem lại cho cán bộ, nhân dân trong cả nước niềm phấn khởi,
tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, vào sự phát triển và đổi mới của quê hương
sau những năm chiến tranh tàn phá, dẫn đến việc lùi bước trong mọi mặt. Đoàn kịch
nói Bình Trị Thiên do đạo diễn Xuân Đàm làm trưởng đoàn đã tìm kiếm những kịch
bản hay, mới, phù hợp, gần gũi với cuộc sống, có tính giáo dục cao và hướng đến
tương lai của công cuộc đổi mới đất nước để dàn dựng. Nhà viết kịch Lê Bá Sinh,
quê làng Bích La, xã Triệu Đông, huyện Triệu Phong lúc đó đang công tác ở Hội
Văn học Nghệ thuật Bình Trị Thiên vừa cho ra đời tác phẩm Bão tố ngoài
khơi, đề tài ngư nghiệp, nhấn mạnh những cải tiến mới trong đánh bắt
thủy, hải sản thời bấy giờ. Đạo diễn Xuân Đàm đã vận dụng mọi kỹ năng, kỹ xảo
vào cách bài trí sân khấu, lối diễn xuất hiện đại của tập thể nghệ sĩ, diễn
viên, kết hợp với kỹ thuật âm thanh, ánh sáng kỳ công. Sau gần hai tháng, vở diễn
đã hoàn thiện với phong cách độc đáo, thành công xuất sắc ngoài ý muốn. Sau khi
được cấp trên thẩm định và phê duyệt, Tỉnh ủy và UBND tỉnh quyết định cho Đoàn
đi phục vụ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V tại Hà Nội.
Trước đó, vào đêm 23/3/1982, Đoàn công diễn tại rạp Hồng Hà,
Hà Nội, có mời gia đình đồng chí Lê Duẩn đến xem nhưng vào thời điểm này Tổng
Bí thư bận chỉ đạo Đại hội Đảng nên chỉ có bà Lê Thị Sương (phu nhân Tổng Bí
thư Lê Duẩn) đến xem động viên và cổ vũ. Sau buổi diễn, bà Sương lên sân khấu tặng
hoa chúc mừng Đoàn, thăm hỏi anh chị em cán bộ diễn viên, đồng thời mời Đoàn
ngày mai đến thăm gia đình. Chuyến thăm nhà Tổng Bí thư được thực hiện ngay hôm
sau rất tình cảm, quyến luyến, sâu đậm bởi tình đồng hương xứ sở và sự yêu mến
của gia đình dành cho Đoàn.
Vở Bão tố ngoài khơi của Đoàn kịch nói Bình Trị Thiên đã được biểu diễn khai mạc Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ V, thật là vinh dự cho một đơn vị của khu vực miền Trung thời bấy giờ. Sau Đại hội, Đoàn đã được nhận Bằng khen đặc biệt của Bộ Văn hóa Thông tin trao tặng.
Năm 1985, Liên hoan sân khấu chuyên nghiệp toàn quốc được tổ
chức ở tỉnh Nghĩa Bình cũ, Đoàn kịch nói Bình Trị Thiên tham dự với vở diễn Tiếng
hát của Đại tá Đào Hồng Cẩm, do đạo diễn Xuân Đàm dàn dựng. Đây là hoạt
động định kỳ do Bộ Văn hóa Thông tin tổ chức ba năm một lần, nhằm phát hiện những
tìm tòi sáng tạo mới trong lao động nghệ thuật, tôn vinh tài năng sân khấu kịch,
qua đó thúc đẩy sự phát triển của sân khấu nước nhà. Liên hoan cũng là dịp để
các đơn vị nghệ thuật giao lưu, học hỏi kinh nghiệm, nâng cao trình độ chuyên
môn và bồi dưỡng thế hệ diễn viên kế cận. Mặc dù chuyến đi năm ấy không được
suôn sẻ do xe tải chở đồ đạc của Đoàn bị tai nạn dọc đường, khiến cảnh trí, dàn
âm thanh, đèn chiếu sáng và các trang thiết bị khác bị hư hỏng nặng nhưng anh
chị em vẫn nỗ lực khắc phục để biểu diễn bình thường. Kết quả, Đoàn đã đoạt Huy
chương Vàng, đó là một vinh dự rất lớn đối với đơn vị vào thời điểm đất nước bắt
đầu công cuộc đổi mới.
Từ năm 1988, Đoàn có thêm “Sân khấu thực nghiệm” để tạo tính
tiên phong, cách tân. Đây là đơn vị đầu tiên trong nước thực hiện việc đổi mới
không cần nhiều nghệ sĩ, diễn viên trên sân khấu; trang trí gọn nhẹ và dù tốn
kém vẫn cố gắng sử dụng micro không dây cho từng người. Đoàn đã dàn dựng và lưu
diễn ở rất nhiều cơ quan, đơn vị trong tỉnh với hai vở diễn Mùa hạ cay
đắng của nhà văn Nguyễn Quang Lập và Một mình với tất cả của
văn hào Nga Anton Pavlovich Chekhov. Khi tách tỉnh (tháng 7/1989), một số diễn
viên của Đoàn về Quảng Trị tiếp tục lưu diễn hai tác phẩm đó ở các cơ quan mới
được thành lập khá hiệu quả, bởi nội dung phản ánh đúng thời cuộc lúc bấy giờ.
Cán bộ, diễn viên của Đoàn thường xuyên được giao lưu với
các đơn vị bạn và được gửi đi đào tạo nghiệp vụ cả trong nước lẫn nước ngoài.
Bên cạnh đó, Đoàn cũng tích cực phối hợp với Hãng Phim truyện Việt Nam thực hiện
các bộ phim được quay ở Huế như: Trừng phạt, Cô gái trên
sông… Thời kỳ đó chưa có việc phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân hay Nghệ
sĩ Ưu tú để ghi nhận tinh thần cống hiến của giới sáng tác và biểu diễn cho nền
nghệ thuật nước nhà, nhưng các cấp, các ngành và đồng nghiệp đều ghi nhận dàn
nghệ sĩ, diễn viên của Đoàn rất xứng đáng với các danh hiệu cao quý nhất. Mãi đến
năm 1984, Bộ Văn hóa mới chính thức bắt đầu tổ chức đợt phong tặng các danh hiệu
cao quý này lần đầu tiên. Về sau, Đoàn đã vinh dự có 3 Nghệ sĩ Nhân dân là đạo
diễn Xuân Đàm, diễn viên Kim Quý, đạo diễn Ngọc Bình; 4 Nghệ sĩ Ưu tú là đạo diễn
Thế Hùng, ảo thuật gia Minh Tuấn, diễn viên Quang Hà và diễn viên Tiểu Hoa. Rất
tiếc, nếu Đoàn còn hoạt động, chắc chắn sẽ có thêm nhiều danh hiệu cao quý nữa.
Năm tháng lặng lẽ trôi qua, vật đổi sao dời, cái tên Đoàn kịch
nói Bình Trị Thiên tuy không còn nữa (Đoàn đã giải thể sau khi tách tỉnh năm
1989) nhưng những kỷ niệm vẫn sống mãi trong lòng người. Cán bộ, diễn viên của
Đoàn nay phần lớn đang sống tại Đồng Hới, Đông Hà và thành phố Huế; thỉnh thoảng
vẫn gặp nhau để nhắc lại kỷ niệm xưa, luôn thăm hỏi và động viên nhau như thuở
nào. Còn đâu những chuyến lưu diễn về tận thôn dã, từ đồng bằng, miền biển đến
núi cao, hay những đêm sáng đèn tại các rạp ở địa phương và trung ương. Còn đâu
những đêm diễn phục vụ khán giả, ban ngày tranh thủ nghỉ ngơi, giặt giũ phục
trang, họp hành hay tất bật tu sửa cảnh trí, phông màn, đạo cụ. Còn đâu những
lúc rảnh rỗi ngồi cùng nhau kể chuyện gia đình, chuyện làm ăn hay những câu
chuyện tiếu lâm hết sức thú vị, vui vẻ để vơi đi nỗi nhớ nhà, nhớ cha mẹ, con
cái sau những ngày dài lưu diễn.
Năm 1999, nhân kỷ niệm 10 năm xa Đoàn, anh chị em tổ chức gặp
mặt lần thứ nhất tại Đông Hà, lúc đó vẫn còn nguyên vẹn đội ngũ. Lần thứ hai
vào năm 2017 tại Huế (ngay trụ sở của Đoàn ngày xưa nhưng bây giờ là nơi Nhà
hát Ca kịch Huế làm việc), cán bộ diễn viên đã mất một vài người. Năm 2022,
theo nguyện vọng của anh chị em muốn tổ chức cuộc gặp mặt lần thứ ba ở Đồng Hới
nhưng NSND Xuân Đàm, trưởng đoàn ngày đó tuổi đã cao, sức đã yếu (91 tuổi) nên
quyết định tổ chức tại Đông Hà. Năm 2024, một cuộc hội ngộ khá hoành tráng diễn
ra ở Đồng Hới nhờ sự tài trợ của chị Nguyễn Thị Lan (nguyên diễn viên Đoàn),
nhưng đáng buồn thay chỉ bốn tháng sau chị Lan ngã bệnh và mất.
Cuộc gặp gỡ lần thứ năm đã được tổ chức tại trụ sở cũ của
Đoàn trong hai ngày 23 và 24/5/2026 nhân kỷ niệm 50 năm thành lập, và đây cũng
có thể là lần gặp mặt cuối cùng vì anh chị em đều đã già nua, đi lại khó khăn.
Những bước chân, giọng nói và tiếng cười đã không còn nguyên vẹn như thời trẻ.
Những lần hội ngộ càng về sau càng nhiều tiếng khóc mừng tủi, tạo nên không khí
ấm cúng, thiêng liêng. Anh chị em tranh thủ hàn huyên tâm sự bởi chưa biết lúc
nào mới được gặp lại nhau.
Ký ức về một quãng đời đẹp đẽ, tràn đầy tình yêu thương tại Đoàn kịch nói Bình Trị Thiên sẽ mãi là những kỷ niệm không thể nào quên.
Tháng 5 năm 2026
H.T.T
