Tôi trở lại Trường Sơn vào một ngày nắng đổ lửa. Mới 9 giờ sáng, không khí đã ngùn ngụt nóng. Mặt đường như mềm ra, ở những kẽ hở hắc ín sủi bong bóng đen đặc dẻo quánh, mùi khét lẹt bốc lên ngột ngạt. Trời rất cao. Núi rừng biếc xanh. “Nắng như rang, gió như phang”, Trường Sơn vẫn thăm thẳm chập chùng. Trường Sơn vẫn quyến rũ mời gọi.
Qua cầu suối Cạc là đến trung tâm xã. Nếu không có dãy núi cao vút sừng sững lưng chừng trời mây, giăng giăng trước mặt, khách lãng du qua miền đất này không nghĩ mình đã lọt vào một trong những miền sơn cước sâu xa nhất tỉnh Quảng Trị. Đường vào xã phẳng lì. Những ngôi nhà mới cùng phương tiện thiết bị hiện đại. Hàng quán ăn uống, cà phê giải khát, dịch vụ các loại đủ cả… Ngoại trừ những ngôi nhà sàn bé nhỏ thấp thoáng phía lưng chừng núi, những người đàn bà dân tộc Vân Kiều cứ hễ ra khỏi nhà là khoác chiếc gùi mây đen bóng trên lưng, những chiếc váy thổ cẩm phơi vắt vẻo dọc bờ rào nè nứa, hay chiếc tẩu thuốc trễ nải bên khóe môi các bà, con rựa dài cầm tay các ông và cả những đôi chân trần đen đúa chai sần bước nhanh trên đường… thì ở đây không khác gì khu phố nào đó dưới xuôi. Trong quán nhỏ ven đường, nhóm du khách nước ngoài vừa nhâm nhi cà phê vừa chuyện trò vui vẻ cùng thanh niên bản địa. Họ hỏi đường vào khu du lịch suối Chà Cùng và đã được một bạn trẻ nhiệt tình dẫn đến nơi cần đến. Trường Sơn đang hòa nhập bằng cách riêng của mình, rất thân thiện và cởi mở.
Sau khi thực hiện việc sắp xếp tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, xã Trường Sơn mới gồm hai xã Trường Sơn và Trường Xuân (tỉnh Quảng Bình cũ) có diện tích lớn thứ hai tỉnh Quảng Trị, sau xã Thượng Trạch. Theo đó, các đơn vị thôn bản cũng thuộc diện nhiều nhất, với 9 thôn và 19 bản. Xã Trường Sơn có người dân tộc Vân Kiều sinh sống trên địa bàn khá đông, chủ yếu cư trú rải rác dọc theo sông suối, ven các triền núi. Đồng bào vẫn duy trì tập quán sinh sống cũ. Trình độ dân trí thấp. Văn hóa lạc hậu. Kinh tế khó khăn là rào cản trên con đường đi lên của vùng đất này.
Tôi đã rất nhiều lần đến Trường Sơn. Có khi theo đoàn thiện nguyện lên cứu trợ đồng bào sau bão lụt. Có khi cùng Bộ đội Biên phòng đồn Làng Mô vào các bản làng xa xôi như Dốc Mây, Ploang, Rìn Rìn… dạy chữ cho con em đồng bào, hay làm công tác vận động quần chúng tham gia bảo vệ chủ quyền an ninh biên giới... Nhưng, cảm xúc thì luôn luôn mới. Bởi, mỗi lần đến lại thấy một Trường Sơn khác, đổi thay và phát triển, tươi đẹp và năng động, mộc mạc và nghĩa tình. Lần này, tôi gặp lại Dung - Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã. Tôi quen biết Dung từ khi cô ấy là cán bộ hội phụ nữ. Dung nhỏ nhắn, xinh đẹp và nhanh nhẹn. Năm 2020, khi Trường Sơn vừa bị nhấn chìm trong những cơn lũ dữ, hầu như Dung không có ngày nghỉ. Trên mỗi nẻo nhỏ vào các bản làng, dù xa xôi cách trở đến mấy, đều có bóng dáng thoăn thoắt của Dung dẫn đường cho các đoàn thiện nguyện. Bây giờ, vẫn với phong thái ấy, Dung bắt nhịp khá nhanh với nhiệm vụ mới, địa bàn công tác mới. Có đội ngũ cán bộ chất lượng đồng đều, khá năng động và tâm huyết như Dung, xã Trường Sơn nhanh chóng ổn định được bộ máy sau sáp nhập. Đúng như đánh giá của ông Hoàng Mạnh Hà - Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã: “Những ngày đầu, vừa tiếp cận nhiệm vụ mới, địa bàn mới, cơ quan chính quyền gặp nhiều trở ngại trong quá trình quản lý, điều hành. Để khắc phục tình trạng này, UBND xã đã linh hoạt trong bố trí sử dụng cán bộ, khẩn trương bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ, giao nhiệm vụ cụ thể và cắm cán bộ ở từng địa bàn nhằm rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền với nhân dân, nên những khúc mắc ban đầu đã được khắc phục tháo gỡ nhanh chóng. Sau một năm, mọi hoạt động của chính quyền cơ bản đi vào nền nếp và có hiệu quả”. Sáu giờ chiều, cán bộ UBND xã vẫn làm việc bình thường. Trung tâm Phục vụ hành chính công do Dung phụ trách đang tổ chức cuộc họp. Hỏi tại sao ai cũng về muộn, mọi người đều cười bảo: “Bọn em gắng ở lại thêm một tý, nhỡ đồng bào ở bản xa đến xã có việc gì lại không gặp…”. Cán bộ công chức, viên chức xã Trường Sơn không làm việc trong khung giờ hành chính như quy định chung. Mọi người đến trụ sở sớm hơn, về muộn hơn. Lý do chung: “Vì đồng bào…”. Xã Trường Sơn đang xây dựng chính quyền phục vụ, kiến tạo và phát triển. Tôi nghĩ, về mặt tinh thần, họ đã thành công!
Nắng như muốn thiêu đốt trần gian. Gió Lào thổi rát. Mặt đất nóng hầm hập. Những ngôi nhà sàn im vắng. Các cụ ông cụ bà bình thản ngồi bên gốc cây, hút thuốc và rủ rỉ chuyện trò. Mùi lá thuốc ngún khói phả vào nắng khét càng thêm khét. Lũ trẻ được nghỉ hè, cũng bất chấp thời tiết khắc nghiệt, tung tăng chạy nhảy khắp nơi như chẳng có chuyện gì làm khó được chúng. Giờ này, đa số người trong bản đã vào rừng kiếm sống, lên đầu ngọn suối đãi vàng hay ra mảnh ruộng nhỏ của mình trồng trỉa các loại cây ngắn ngày... Tráng Trường Sơn là một Facebooker quen thuộc trên mạng xã hội đi cùng chúng tôi. Quê của Tráng ở xã Xuân Ninh cũ, nay là xã Trường Ninh. Vợ chồng anh lên Trường Sơn lập nghiệp đã lâu nên Tráng như người bản địa. Anh coi miền đất xa xôi này là quê hương và hiểu con người nơi đây như ruột thịt. Tráng nói rằng: Đồng bào Vân Kiều sống chủ yếu nhờ chăn nuôi, trồng trọt và khai thác các sản phẩm phụ từ rừng như: lấy mật, hái nấm, kéo mây, cắt lá nón, khai thác thủy sản từ sông suối hay đãi vàng. Mùa nào thức nấy nhưng không ổn định. Chăn nuôi, trồng trọt cũng còn thô sơ, manh mún lắm. Mưa gió ập xuống là cả bản ngồi trên nhà sàn nhìn trời, nhìn đất, nhìn núi, nhìn rừng… và nhìn nhau. Tại bản Bến Đường, chúng tôi gặp hai chị từ suối đi lên. Miệng ngậm tẩu thuốc. Lưng mang gùi. Tay xách một cái gì đấy hình nón dẹt làm bằng gỗ. Tôi hỏi: “Cái này để làm gì?”. Chị Hồ Thị Con nói: “Để đãi vàng!”. Mọi người ồ à ngạc nhiên. Hỏi “Các chị đãi được nhiều không?”. Giọng nói người Vân Kiều không tròn vành rõ chữ, nhưng thật thà, chất phác đến là thương: “Ít lắm! Một ngày vài chục nghìn thôi. Phải cất lại… nhiều nhiều… họ mới mua… được mấy trăm. Nghèo lắm! Khổ lắm!”. Để đảm bảo đời sống cho người Vân Kiều, hàng năm Nhà nước, bộ đội biên phòng, các tổ chức xã hội và nhà hảo tâm đều thường xuyên hỗ trợ kinh phí, lương thực cùng các nhu yếu phẩm. Với chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát, toàn xã Trường Sơn đã có 137 hộ được hỗ trợ sửa chữa và làm nhà mới. Trong đó, có 120 gia đình người Vân Kiều. Dù Trường Sơn còn nghèo, người Trường Sơn chưa thôi vất vả, nhưng đồng bào đã có ngôi nhà lành lặn che mưa che nắng, đồng bào không còn bị thiếu ăn, thiếu mặc như nhiều năm trước, diện mạo vùng đất miền sơn cước đang thay đổi từng ngày.
Sau một năm thực hiện sắp xếp lại các đơn vị hành chính và mô hình chính quyền hai cấp, xã miền núi Trường Sơn xa xôi gian khó đang chuyển mình. Tổng thu ngân sách vượt kế hoạch, tỷ lệ hộ nghèo giảm. Các chỉ tiêu xã hội như xã đạt chuẩn quốc gia về y tế theo bộ tiêu chí mới; gia đình, địa phương văn hóa; trường đạt chuẩn quốc gia; các chỉ tiêu môi trường như tỷ lệ sử dụng nước hợp vệ sinh, tỷ lệ che phủ rừng luôn đạt mục tiêu đề ra. Các lĩnh vực nông, lâm, ngư nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại dịch vụ... được duy trì và có phần phát triển. Xã Trường Sơn hiện có 3/28 thôn, bản đạt chuẩn khu dân cư nông thôn mới tại xã đặc biệt khó khăn, gồm: Long Sơn, Liên Sơn, Hồng Sơn; có 3 sản phẩm được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, 2 sản phẩm đăng ký công nhận OCOP 3 sao trong năm 2025.
Bên cạnh những khó khăn, Trường Sơn có một lợi thế lớn là diện tích rừng rộng, tỷ lệ che phủ rừng cao. Xác định tiềm năng lâu dài của địa phương, xã tập trung chỉ đạo phát triển lâm nghiệp theo hướng bền vững, toàn diện; đồng bộ các hoạt động quản lý, bảo vệ rừng, trồng rừng, khai thác, chế biến lâm sản và dịch vụ môi trường rừng. Hiện tại, trên địa bàn xã có gần 3.260 ha được cấp chứng chỉ rừng trồng, khoảng 750 ha rừng được cấp chứng chỉ rừng tự nhiên cho hai cộng đồng thôn Long Sơn và bản Cổ Tràng quản lý. Đồng thời, xã phối hợp với Dự án Bảo tồn thiên nhiên Việt triển khai thực hiện dự án “Hỗ trợ phục hồi rừng tại xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị”. Dự án mang lại hiệu quả tích cực, nhận thức của nhân dân về công tác bảo vệ rừng được nâng lên rõ rệt. Sinh kế của nhân dân bảo đảm bền vững hơn.
Trường Sơn hôm nay không còn xa xôi heo hút. Nếu những năm trước, từ thành phố Đồng Hới muốn lên Trường Sơn, chỉ có thể đi bằng đường sông ngược dòng Long Đại, vượt thác Tam Lu hiểm trở; lên thị trấn Nông trường Việt Trung theo Quốc lộ 9E, vòng sang đường Hồ Chí Minh nhánh Tây thuộc xã Nam Trạch (Bố Trạch cũ) xuôi xuống; hoặc từ Quốc lộ 9B theo hướng đi cửa khẩu Chút Mút, gặp nhánh Tây đường Hồ Chí Minh thuộc xã Kim Ngân (Lệ Thủy cũ) ngược lên. Chiều dài quãng đường vòng vèo theo hướng nào cũng kéo dài lên gần trăm cây số. Vào mùa mưa lũ, không thể lưu thông theo đường sông do nước lũ dâng cao, cũng không thể đi đường bộ bởi cả hai con đường đều ách tắc do sạt lở, nhiều ngày Trường Sơn bị cô lập hoàn toàn. Để thoát khỏi tình thế biệt lập, xóa bỏ nguyên nhân cản trở sự phát triển của Trường Sơn, năm 2021, huyện Quảng Ninh cũ quyết định đầu tư kinh phí mở con đường xuyên núi, tạo đường ngang nối nhánh Đông với nhánh Tây đường Hồ Chí Minh, kéo Trường Sơn về gần lại với khu vực trung tâm. Tuy nhiên, do một số nguyên nhân khách quan, đến năm 2025, con đường này mới được Tập đoàn Sơn Hải đảm nhận thi công. Chỉ sau chưa đến một năm triển khai thần tốc, ngày đêm bạt núi băng rừng, đến nay, gần 7 km đường mới đi qua địa hình hiểm trở đã hoàn thành giai đoạn 1, mặt đường rải cấp phối bằng phẳng, thoáng rộng, rút ngắn khoảng cách từ xã Trường Sơn về trung tâm tỉnh lỵ chừng 40 km. Cán bộ xã thuận lợi hơn trong quá trình công tác giữa hai khu vực lâu nay tách biệt - Trường Xuân và Trường Sơn, đồng bào cũng dễ dàng đi lại khi có nhu cầu ngược xuôi trên địa bàn.
Tất cả các tuyến đường dẫn đến Trường Sơn đều là những cung du hành hấp dẫn. Trôi miên man trên sông, lướt qua từng bậc đá phiêu lưu vượt thác, đi qua những cánh rừng, vòng quanh những hẻm núi hay dừng lại nghỉ ngơi một chút bên dòng suối nhỏ… đều mang đến cho ta cảm giác thú vị được khám phá và thư giãn. Ngành du lịch dịch vụ đang mở ra cho Trường Sơn cơ hội phát triển. Thác Tam Lu, suối Chà Cùng, khe Nước Lạnh, núi Thần Đinh… là món quà quý thiên nhiên ban tặng cho vùng đất sơn thủy hữu tình này. Suối Chà Cùng cách trung tâm xã chừng 7 cây số, là một cái tên mới trên bản đồ du lịch Quảng Trị nói riêng, cả nước nói chung. Con đường dẫn vào suối lượn quanh chân núi, len giữa khoảng rừng nguyên sinh, lướt êm trong vạt cây cỏ tươi xanh hoa lá, đưa ta lạc vào chốn thần tiên thơ mộng giữa đời thường. Vào mùa hè, suối Chà Cùng là thung lũng xanh mát dưới bầu trời ngập nắng. Đến đây là bước sang một cảnh sắc khác, một không khí khác, một cảm xúc khác. Dòng nước đổ xuống từ con thác dài, trôi qua mỗi gốc cổ thụ hàng trăm năm tuổi rồi ngừng đọng lại giữa những phiến đá xếp cao, tạo nên vùng vịnh màu ngọc bích giữa lòng đại ngàn. Đắm mình vào mặt nước mát lạnh, hay chỉ ngồi trên những tảng đá lô nhô khỏa chân vào dòng suối, ngay lập tức ta sẽ thoát nhanh khỏi thực tại nắng cháy, mê đắm và phiêu du thân lẫn tâm. Tráng Trường Sơn là người đầu tiên vào khai phá suối Chà Cùng. Ban đầu, nơi đây chỉ là chỗ nghỉ chân sau mỗi chuyến đi rừng. Sau đó, anh tổ chức cho anh em, bạn bè vào vui chơi, tắm mát. Từ những chuyến đi tự phát ấy đã nảy sinh ý tưởng phát triển suối Chà Cùng thành điểm du lịch, nghỉ dưỡng và khám phá thiên nhiên hoang dã. Năm 2022, có một đơn vị chính thức được cấp phép tổ chức hoạt động du lịch tại đây. Từ đó, Chà Cùng với những thông tin mang tính chuyên nghiệp, bài bản, đặc sắc và uy tín trở thành địa chỉ thường xuyên được du khách trong nước và quốc tế tìm kiếm, check-in.
Khi người miền núi trăn trở để hiện đại hóa thì người miền xuôi ngược tìm mộc mạc. Trường Sơn đang trở nên hút khách. Bài toán quan trọng của Trường Sơn hiện tại là làm sao phát triển mà vẫn gìn giữ bảo tồn được bản sắc truyền thống và cảnh sắc thiên nhiên riêng có của mình. Mô hình du lịch ở suối Chà Cùng trả lời được câu hỏi ấy. Phát triển du lịch nương tựa vào môi trường, chứ nhất định không xâm phạm, bòn rút môi trường. Tất cả những gì hiện hữu nơi đây đều thân thiện. Thiên nhiên nguyên sơ. Dịch vụ tối giản. Con người thả lỏng bản thể. Chỉ cảm xúc là bất tận!
“Yêu em, em ơi! Nước sông to anh cũng vượt. Trời mưa lớn cũng lầm lũi mà đi. Kể chi ướt át. Rừng dù nhiều sên vắt cũng vuốt mà đi. Đồi cao dốc trơn thì leo trèo mà vượt. Gặp rừng nứa rậm rì cũng vượt mà qua. Gặp thung khe gai mây chằng chịt, cũng đạp phăng bước tới…”. Dưới ngôi nhà sàn nhỏ ở bản Bến Đường, chị Hồ Thị Con hát cho chúng tôi nghe một bài tình ca Vân Kiều cổ. Tiếng hát của người đàn bà từng trải qua nhiều giông bão cuộc đời trầm ấm và nền nã. Tiếng hát không bay lên mà ngưng lại, ngấm sâu vào cảm xúc người nghe. Giữa núi rừng, tiếng hát ấy rất quyện. Chị nói: “Người Trường Sơn chỉ hát rứa thôi, không có nhạc xập xình mô”. Nhưng, tôi rất thích nghe Hồ Thị Con hát, bởi chị cho tôi cảm giác lắng, khó dứt và lưu luyến. Trường Sơn quyến rũ lòng người bởi những điều rất giản dị mà tinh tế như vậy. Hãy đến Trường Sơn để cảm nhận rõ hơn sức sống tiềm tàng của vùng đất vốn gian khó này. Trường Sơn đang rạo rực chuyển mình!
T.T.H
