Trên bản đồ phân bố các không gian diễn xướng truyền thống, miền đất nắng gió Quảng Trị mang trong mình một bề dày lịch sử và văn hóa vô cùng đặc sắc. Quảng Trị đã có nhiều nỗ lực trong việc gìn giữ và lan tỏa các làn điệu dân ca, dân vũ, qua những đêm bài chòi rộn ca vào các dịp lễ hội, tết đến xuân về, hay các vở diễn sân khấu ca kịch cách mạng mang âm hưởng sử thi hào hùng. Tuy vậy, nghệ thuật múa rối vẫn chưa hiện diện rõ nét trong đời sống văn hóa địa phương. Bài viết này tác giả mạn phép điểm qua giá trị của nghệ thuật múa rối trong và ngoài nước, đồng thời gợi thêm những suy nghĩ từ phía công chúng và các nhà quản lý, nhằm đi tìm định hướng: Làm thế nào để múa rối trở thành nét văn hóa, một sản phẩm du lịch độc đáo điểm tô cho mảnh đất Quảng Trị.
Từ ngôn ngữ nghệ
thuật toàn cầu đến kiệt tác của người Việt
Nhìn ra thế giới,
múa rối từ lâu được xem là một loại hình nghệ thuật phổ biến. Dù mang hình tượng
cách điệu “ngây ngô”, loại hình này lại chứa đựng những triết lý nhân sinh sâu
sắc. Dưới góc độ nghiên cứu văn hóa, múa rối hiện diện ở hầu hết các quốc gia
và dân tộc, tạo nên một thế giới nghệ thuật phong phú và đa dạng.
Khám phá không
gian ấy, người xem sẽ không khỏi trầm trồ trước sự tinh xảo của nghệ thuật rối
dây (Marionette) mang đậm phong cách châu Âu. Thông qua thanh điều khiển chữ thập
cùng hàng chục sợi dây kết nối vào các khớp linh hoạt từ cổ, vai cho đến đầu gối,…
của con rối, nghệ nhân đã làm cho những hình nhân bằng gỗ trở nên sống động,
giúp chúng có thể bước đi uyển chuyển, nhảy múa nhịp nhàng và bộc lộ những cung
bậc cảm xúc sống động, mang đến một màn trình diễn sinh động và đầy cuốn hút. Đến
với phương Đông, nghệ thuật rối bóng của Trung Quốc lại cuốn hút người xem bằng
những hình ảnh cách điệu mang đậm sắc màu sử thi. Các nhân vật được điều khiển
bằng những chiếc que dài, di chuyển khéo léo phía sau một tấm màn mỏng làm từ
giấy hoặc vải. Dưới tác động của ánh sáng chiếu từ phía sau, khán giả sẽ được
thưởng thức những câu chuyện huyền ảo qua các hoạt cảnh hình bóng trên màn chiếu
mỏng. Trong khi đó, nghệ thuật múa rối truyền thống Bunraku của Nhật Bản lại
gây ấn tượng mạnh bởi sự đồ sộ và cầu kỳ. Rối Bunraku có kích thước khá lớn,
thường cao từ 1 đến 1,5 mét (tương đương người thật thu nhỏ), và đòi hỏi sự phối
hợp tinh tế đến từng nhịp thở của ba nghệ nhân cùng lúc, một người điều khiển
chính và hai người trợ lý.
Có thể thấy, mỗi
quốc gia đều có những loại hình múa rối mang đậm dấu ấn và bản sắc văn hóa
riêng. Tại Việt Nam, nghệ thuật múa rối dân gian cũng được hình thành từ bao đời
nay, lưu truyền và phát triển với nhiều thể loại phong phú gọi là rối cạn như rối
tay, rối que, rối dây, rối bóng,... thế nhưng, làm nên tên tuổi và bản sắc trên
bản đồ nghệ thuật múa rối thế giới phải kể đến nghệ thuật múa rối nước, đây là
di sản văn hóa “độc nhất vô nhị” chỉ có tại Việt Nam.
Hiện nay vẫn
chưa có một tư liệu nào chứng minh được nguồn gốc xuất xứ ra đời của nghệ thuật
múa rối tại Việt Nam. Một số tài liệu cho thấy múa rối tồn tại ở Việt Nam cách
đây khoảng 1.000 năm, phát triển mạnh vào thời Lý - Trần (thế kỷ XI -
XIII). Một số tài liệu khác lại cho thấy nghệ thuật múa rối nước Việt
Nam đã bám rễ sâu bền vào đời sống dân gian từ thuở xa xưa, bắt nguồn từ những
khoảnh khắc nông nhàn nơi thôn dã, loại hình nghệ thuật này chính là kết tinh của
nền văn minh lúa nước, phản ánh sinh động trí tuệ, sự tinh tế và sức sáng tạo
phong phú của người Việt.
Điểm làm nên sức
hút của múa rối nước chính là việc biến mặt nước thành sân khấu. Trên sân khấu ấy,
những chú rối gỗ nhảy múa, nô đùa, lướt đi linh hoạt để kể lại những câu chuyện
đời thường đậm màu sắc dân gian. Sau tấm mành tre, đôi bàn tay khéo léo của người
nghệ sĩ điều khiển từng động tác, hòa cùng tiếng chiêng trống rộn rã và ánh
sáng lung linh phản chiếu trên mặt nước, tạo nên một thế giới nghệ thuật huyền ảo
cuốn hút người xem. Những tích trò dân gian mộc mạc hay các vở diễn mang hơi thở
cuộc sống đương đại đều được người nghệ sĩ gửi gắm tâm huyết vào từng con rối gỗ,
để chúng trở thành người kể chuyện về lịch sử, văn hóa và tâm hồn Việt Nam.
Khoảng trống múa rối
trên miền đất Quảng Trị
Từ sự rực rỡ của
nghệ thuật múa rối trên bình diện quốc gia, nhìn lại Quảng Trị, không ít người
làm nghệ thuật và công chúng địa phương không khỏi trăn trở. Dù đã từng có những
đêm diễn thăng hoa khi các đoàn nghệ thuật trung ương hay đơn vị bạn lưu diễn tại
đây từng nhận được những tràng pháo tay giòn giã cùng ánh mắt say mê của trẻ
thơ, nhưng loại hình này vẫn còn khá xa lạ với đời sống văn hóa nơi đây.
Sự xa lạ ấy xuất
phát từ một khoảng trống lớn, đó là Quảng Trị hiện vẫn chưa có một đơn vị tổ chức
hay sân khấu múa rối nào “sáng đèn” định kỳ. Việc thiếu vắng một điểm hẹn văn
hóa như vậy làm giảm cơ hội giải trí của trẻ em và các gia đình. Đáng tiếc hơn,
chúng ta cũng bỏ lỡ một phương thức giáo dục truyền thống hiệu quả. Nghệ thuật
múa rối Việt Nam với bề dày lịch sử và triết lý nhân sinh vốn là nhịp cầu gắn kết
quá khứ và hiện tại. Bởi thế, khi không có cơ hội tiếp xúc thường xuyên, thế hệ
trẻ Quảng Trị đang dần mất đi một không gian thụ hưởng văn hóa dân gian đúng
nghĩa, nơi những bài học về đạo lý và lịch sử cha ông được truyền tải một cách
tự nhiên, sinh động và đầy sức sống.
Trong kỷ nguyên
số, khi con người bị bao vây bởi những luồng thông tin vô hình và thế giới ảo
đa diện, thì nghệ thuật biểu diễn trực tiếp với tính tương tác cao như múa rối
lại càng trở nên cần thiết. Quảng Trị với bề dày lịch sử hào hùng và tâm hồn
người dân đầy chất nghệ sĩ, rõ ràng nên có một “ngôi nhà” cho những chú rối gỗ
để phục vụ tầng lớp nhân dân từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi. Việc để ngỏ loại
hình múa rối sẽ là sự lãng quên đáng tiếc đối với loại hình mang đậm dấu ấn di
sản của người Việt.
Có lẽ đã đến lúc
nghĩ đến việc xây dựng một không gian dành cho nghệ thuật rối ở Quảng Trị. Khoảng
trống trong đời sống văn hóa sẽ được lấp đầy bằng một loại hình sân khấu giàu bản
sắc, mang đến cho công chúng những trải nghiệm mới và tạo thêm điểm nhấn cho du
lịch.
Để hiểu rõ hơn về
nhu cầu tiếp nhận loại hình nghệ thuật múa rối, chúng tôi đã có cuộc trò chuyện
với một số em học sinh trên địa bàn tỉnh. Khi được hỏi về múa rối, ánh mắt của
em Nguyễn Quang Dũng (Học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Nguyễn Bá Ngọc, phường Nam
Đông Hà) ánh lên vẻ háo hức xen lẫn tiếc nuối: “Cháu chỉ được xem các nhân vật
rối và các vở diễn rối qua tivi và điện thoại di động. Dù nhìn qua màn hình
cũng thấy vui, nhưng cháu luôn ước được một lần xem tận mắt”. Em Hồ Thanh Long
(học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Đức Ninh, phường Đồng Hới) lại chia sẻ: “Cháu ước
gì ở Quảng Trị mình cũng có một nơi biểu diễn múa rối, để cuối tuần được bố mẹ
dẫn đi xem”.
Mong ước của các
em cũng là khát vọng của nhiều trẻ em Quảng Trị khi được hỏi đến. Nếu chỉ tiếp
xúc qua màn hình ti vi, máy tính,… các em sẽ không bao giờ hiểu hết được đằng
sau nụ cười của những nhân vật rối, những động tác sinh động của các con rối là
hàng trăm giờ lao động tỉ mỉ của các nghệ nhân. Việc để các em được tìm hiểu,
được tự tay cầm điều khiển những con rối nhỏ, được chạm tay vào và trải nghiệm
văn hóa truyền thống chính là bài học trực quan, sâu sắc và dễ ghi nhớ nhất.
Thực tiễn chuyên
môn và tầm nhìn quản lý
Thực tế hiện
nay, múa rối không phải là “vùng đất lạ” đối với những thế hệ nghệ sĩ đi trước
của tỉnh nhà. Đem câu chuyện trao đổi với ông Phạm Hồng Phong - Trưởng
đoàn Nghệ thuật Truyền thống tỉnh, chúng tôi nhận được những cái gật đầu đầy
suy tư. Múa rối không giống như ca múa nhạc hay kịch nói thông thường. Đây là bộ
môn đòi hỏi tính đặc thù cao về kỹ thuật, kỹ năng điều khiển và cơ sở vật chất.
Nhớ về những ngày đầu vào làm và gắn bó tại Đoàn Nghệ thuật Truyền thống, ông Phạm Hồng Phong bồi hồi kể lại khoảng thời gian dẫu muôn vàn khó khăn nhưng ngọn lửa đam mê vẫn luôn cháy bỏng. Điều thú vị là một trong những ký ức ấn tượng nhất của những năm tháng ấy lại vô tình gắn liền với nghệ thuật múa rối. Đó là kỷ niệm về chuyến lưu diễn, giao lưu văn hóa thắm tình hữu nghị với nước láng giềng Lào. Lần ấy, trong hành trang xuất ngoại, bên cạnh những làn điệu dân ca Bình Trị Thiên mộc mạc hay các tiết mục ca múa nhạc quen thuộc, ông cùng các đồng nghiệp đã mạnh dạn mang đến một bất ngờ đặc biệt, đó là tiết mục múa rối cạn, điều khiển bằng dây.
“Tiết mục đó để
lại ấn tượng sinh động, không chỉ với khán giả nước bạn mà với cả những kiều
bào đang sinh sống tại địa phương”, ông Phong xúc động chia sẻ. “Dưới ánh đèn
sân khấu dẫu còn đơn sơ thuở ấy, hình ảnh những hình nhân rối tưởng như vô tri
bỗng cử động linh hoạt, vung tay, bước đi uyển chuyển theo từng nhịp điều khiển
giật dây khéo léo của nghệ sĩ đã khiến cả hội trường nước bạn òa lên thích thú.
Những tràng pháo tay không ngớt, ánh mắt tò mò và thán phục của khán giả Lào
lúc bấy giờ đã chứng minh sức hấp dẫn xuyên biên giới của nghệ thuật múa rối”.
Tuy nhiên, từ một
tiết mục lưu diễn gây tiếng vang đến việc duy trì nghệ thuật múa rối thường
xuyên lại là một khoảng cách lớn. Múa rối là bộ môn nghệ thuật đặc thù, đòi hỏi
sự đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất như thủy đình đối với rối nước, không gian
sân khấu, tạo hình, đạo cụ của rối cạn,… Chính vì những khó khăn khách quan,
theo thời gian, nghệ thuật múa rối tạm lùi về phía sau để Đoàn tập trung cho
các loại hình nghệ thuật chủ lực khác.
Từ những ký ức gắn
bó với sân khấu trên đất bạn Lào, ông Phạm Hồng Phong đặc biệt trăn trở với định
hướng phát triển nghệ thuật múa rối tại địa phương. Ông nhận định, khi các tỉnh
thành đều đang đẩy mạnh phát triển, bảo tồn văn hóa để thu hút du lịch, thì nghệ
thuật múa rối sẽ là một điểm nhấn văn hóa mang lại hiệu quả tích cực nếu được đầu
tư đúng mức. Nếu các cấp và tỉnh nhà có chủ trương, Đoàn Nghệ thuật Truyền thống
sẽ trực tiếp tham mưu đề án phát triển, hướng tới mục tiêu đưa múa rối hòa nhịp
cùng đời sống người dân thông qua việc tái hiện các sự kiện, lễ hội văn hóa bằng
hình thức “rối hóa” độc đáo. Với lợi thế sẵn có về thanh nhạc, ca từ và kỹ năng
diễn xuất, đội ngũ diễn viên chỉ cần được đào tạo chuyên môn về kỹ thuật điều
khiển sào, dây là có thể tự tin làm chủ sân khấu. Hơn hết, Đoàn Nghệ thuật Truyền
thống luôn mong muốn đa dạng hóa các loại hình nghệ thuật để phục vụ người dân
tốt hơn.
Hiện nay trong sự
phát triển của du lịch Quảng Trị vẫn đang thiếu các sản phẩm văn hóa giải trí định
kỳ chất lượng. Du lịch địa phương đang phụ thuộc nhiều vào kỳ quan thiên nhiên,
hệ thống di tích lịch sử và du lịch hoài niệm. Du khách tham gia các hoạt động
vui chơi, thăm viếng ban ngày nhưng lại thiếu vắng điểm đến giải trí về đêm. Việc
đưa nghệ thuật múa rối vào hoạt động định kỳ sẽ là một bước đi mang tính chiến
lược, vừa góp phần bảo tồn nghệ thuật truyền thống, vừa là giải pháp kích cầu
“kinh tế đêm” khi kết hợp cùng hệ thống phố đi bộ, ẩm thực.
Điều cần thiết
là xây dựng cơ chế phù hợp để thu hút nguồn lực xã hội hóa và sự đồng hành của
doanh nghiệp để thiết lập các sân khấu múa rối. Bởi lẽ, nghệ thuật vừa góp phần
giao lưu văn hóa vừa tạo thêm giá trị cho hoạt động du lịch.
Để múa rối “bén rễ”
và hiệu quả ở Quảng Trị
Thực tế hiện
nay, nghệ thuật múa rối tại Quảng Trị không hẳn là chưa từng hiện diện. Tuy
nhiên, ở thời điểm hiện tại, chúng ta gần như không còn thấy bóng dáng của loại
hình nghệ thuật này trong các chương trình biểu diễn quy mô hay trên các sân khấu
hóa chuyên nghiệp. Những hoạt động liên quan nếu có cũng chỉ thưa thớt, manh
mún và dần chìm khuất do thiếu sự quan tâm, đầu tư bài bản từ cơ sở vật chất lẫn
nhân lực.
Chính sự đứt gãy
và vắng bóng trên các sân khấu lớn, việc vực dậy, đưa múa rối trở lại và phát
triển không thể chỉ trông chờ vào đam mê hay nỗ lực của một vài cá nhân, tổ chức.
Do đó, để nghệ thuật múa rối thực sự “bén rễ” và “sống khỏe”, rất cần có những
định hướng, chủ trương và sự hỗ trợ thiết thực từ các cấp có thẩm quyền để đưa
loại hình nghệ thuật này “hồi sinh” và tiếp cận đến gần hơn với công chúng.
Một khi đã kiến
tạo được “bệ phóng” từ các cơ chế, chính sách, hệ thống quản lý, bước tiếp theo
đòi hỏi sự vào cuộc của các đơn vị chuyên môn. Trong đó, Đoàn Nghệ thuật Truyền
thống tỉnh cần đóng vai trò nòng cốt, chủ động tham mưu và xây dựng đề án bảo tồn,
phát triển nghệ thuật múa rối nhằm sớm đưa vào hoạt động phục vụ nhân dân. Quá
trình này đòi hỏi một lộ trình thực thi bài bản, bắt đầu từ việc cử cán bộ, nghệ
sĩ đi đào tạo, tập huấn nâng cao nghiệp vụ biểu diễn, cho đến khâu lập dự toán,
đề xuất kinh phí để xây dựng thí điểm các không gian diễn xướng như sân khấu thủy
đình, đồng thời đầu tư chế tác hệ thống mô hình, đạo cụ và nhân vật rối chuyên
nghiệp.
Tuy nhiên, cơ sở
vật chất và nhân lực mới chỉ là “phần xác”. Để múa rối thực sự có “hồn” và
chinh phục được khán giả, bước đi mang tính quyết định chính là “bản địa hóa” nội
dung kịch bản. Quảng Trị không nhất thiết phải dùng nguyên những tích trò cày cấy,
chăn trâu,… lên sân khấu. Thay vào đó, hoàn toàn có thể sáng tạo ra những kịch
bản múa rối cạn, rối nước kể về những câu chuyện, giai thoại của quê hương. Hãy
thử hình dung một vở múa rối tái hiện các trang sử hào hùng, những huyền thoại
của địa phương, hay dùng ngôn ngữ múa rối đương đại để kể lại câu chuyện về nỗi
đau chia cắt và khát vọng hòa bình, thống nhất bên dòng Bến Hải - Vĩ tuyến
17...
Khi múa rối kể
câu chuyện của bản sắc, văn hóa và con người Quảng Trị, nghệ thuật ấy sẽ không
còn xa lạ mà tự nhiên chạm đến tầng sâu cảm xúc của khán giả địa phương và du
khách. Đồng thời, chính sự “độc bản” mang đậm tính bản địa này sẽ tạo ra một sản
phẩm văn hóa độc đáo, thu hút du khách thập phương khi đến với mảnh đất miền
Trung kiên cường, giàu truyền thống.
Nghệ thuật múa rối
là hình thức kể chuyện độc đáo bằng ngôn ngữ của thị giác, âm nhạc, chuyển
động và những giai điệu dân gian. Đưa nghệ thuật múa rối đến với Quảng Trị là
mong muốn hoàn toàn khả thi, xuất phát từ nhu cầu thưởng thức văn hóa nghệ thuật
của công chúng, đặc biệt là trẻ em và học sinh. Khi những sân khấu thủy đình
hay các hoạt cảnh rối cạn xuất hiện thường xuyên trên vùng đất này, không gian
tiếp nhận văn hóa sẽ được mở rộng, góp phần làm phong phú đời sống nghệ thuật địa
phương. Đồng thời, múa rối còn mang đến cho du khách những trải nghiệm mới mẻ,
bổ sung vào hệ giá trị lịch sử, văn hóa và thiên nhiên vốn là thế mạnh của Quảng
Trị.
T.L
____________
Tài liệu tham khảo: https://nhahatmuaroivietnam.vn
