Mỹ thuật các tỉnh Bắc
miền Trung đã trải qua quá trình hình thành, phát triển và có những đóng góp
quan trọng cho nền Mỹ thuật hiện đại Việt Nam qua từng thời kỳ. Có thể nói trên
bình diện cả nước, Mỹ thuật Bắc miền Trung đã tạo nên những đặc trưng riêng về
việc tạo lập các giá trị thẩm mỹ, tư tưởng xuất phát từ điều kiện tự nhiên, lịch
sử, văn hóa… Ở mảnh đất Bắc miền Trung cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 có họa sĩ
Lê Văn Miến (Huy Miến, quê ở Nghi Lộc - Nghệ An) (1874 - 1943) đã học và thực
hành hội họa hiện đại theo tạo hình châu Âu, với tác phẩm tiêu biểu “Bình văn”
(khoảng 1898 - 1905), được xem là bức tranh sơn dầu đầu tiên của Hội họa hiện đại
Việt Nam. Nhiều tác giả sinh ra ở Bắc miền Trung từ rất sớm đã tìm đường Bắc tiến,
học mỹ thuật chuyên nghiệp tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (thành lập
năm 1925) như: Nguyễn Phan Chánh (Hà Tĩnh), Nguyễn Văn Y (Quảng Bình cũ), Nguyễn
Tư Nghiêm (Nghệ An)… cùng thế hệ những họa sĩ, nhà điêu khắc thời kháng chiến
như Lê Huy Hòa, Trần Khánh Chương (Nghệ An), Lê Đình Quỳ (Thanh Hóa)… đã trở
thành những nghệ sĩ lớn của nền Mỹ thuật Việt Nam hiện đại. Những người chọn ở
lại sinh sống và sáng tác ở Bắc miền Trung cũng tạo nên tên tuổi như: Tôn Thất
Đào, Bửu Chỉ, Vĩnh Phối, Trương Bé, Hoàng Đăng Nhuận... Một số nghệ sĩ người miền
Trung có tầm vóc thế giới như Lê Bá Đảng, Điềm Phùng Thị đều mang đậm những
tính cách sáng tạo và văn hóa của con người miền Trung... Trong hai cuộc kháng
chiến cứu nước, mảnh đất tuyến lửa này cũng là nơi gặp gỡ của những họa sĩ, nhà
điêu khắc là chiến sĩ đến chiến đấu và sáng tác, lưu lại một thời hào hùng của
dân tộc qua các tác phẩm mỹ thuật. Trường Cao đẳng Mỹ thuật Huế thành lập từ
năm 1957 (nay là Trường Đại học Nghệ thuật Huế) là một trong những cơ sở đào tạo
mỹ thuật chính quy lớn của đất nước (cùng với Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội,
Trường Đại học Mỹ Thuật TP. Hồ Chí Minh…). Từ đây đã thu hút được nhiều họa sĩ,
nhà điêu khắc đến học tập, sinh sống, giảng dạy và sáng tác. Có nhiều thế hệ
nghệ sĩ tạo hình từ chiếc nôi đào tạo này đã tỏa đi khắp đất nước, đa số ở lại
khu vực hoạt động sáng tạo và cống hiến, xây dựng phong trào mỹ thuật các tỉnh
nói riêng, cả khu vực nói chung. Chính những điều kiện lịch sử trên đã tạo nên
sự phong phú, đa dạng trong các tác phẩm và lực lượng sáng tác của khu vực Bắc
miền Trung so với cả nước.
Để phát triển
phong trào sáng tác ở các địa phương, từ năm 1995, Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức
triển lãm hàng năm trong các khu vực. Hoạt động này đã có tác động sâu sắc đến
sự phát triển của mỹ thuật trong khu vực Bắc miền Trung nói riêng, các khu vực
trong cả nước nói chung, đặc biệt là tạo điều kiện để phát triển lực lượng tác
giả mới. Từ đó hình thành nên các thế hệ sáng tác tiếp nối tạo nên đời sống mỹ
thuật phong phú trong khu vực. Thành phố Huế đã có truyền thống mỹ thuật cung
đình, dân gian lâu đời và là nơi có trung tâm đào tạo mỹ thuật chuyên nghiệp
nên sớm trở thành trung tâm mỹ thuật của đất nước với nhiều sự kiện trưng bày,
triển lãm sôi động và có một số lượng tác giả đông đảo, chất lượng. Các địa
phương khác trong khu vực cũng đã có những nỗ lực trong việc kiến tạo không
gian và tổ chức các hoạt động mỹ thuật với tần suất ngày càng nhiều, chất lượng
ngày càng cao, rút ngắn khoảng cách với các trung tâm mỹ thuật trong khu vực và
cả nước. Những tác giả thành danh được nhiều người biết đến giai đoạn này như:
Tôn Nữ Tuyết Mai, Nguyễn Duy Linh, Hà Văn Chước, Phan Thanh Bình, Ngô Tâm, Đặng
Mậu Tựu, Đặng Mậu Triết, Lê Thừa Tiến, Nguyễn Thiện Đức… (Thừa Thiên Huế), Hồ
Uông, Thế Hà, Trịnh Hoàng Tân, Trương Minh Dự, Hồ Thanh Thoan, Phạm Phi Trường…
(Quảng Trị cũ), Lê Anh Tân, Phan Đình Tiến, Đoàn Văn Thịnh… (Quảng Bình cũ), Lê
Anh Tuấn, Võ Tá Lục… (Hà Tĩnh), Hoàng Hải Thọ, Nguyễn Minh Châu, Hữu Dị, Hồ Thiết
Trinh, Nguyễn Đình Truyền… (Nghệ An), Phan Bảo, Hoàng Hoa Mai, Đỗ Chung, Lê Cậy,
Nguyễn Thanh Sơn, Tuyết Chinh… (Thanh Hóa). Có thể nói, đây là thế hệ có những
đóng góp lớn trong việc tạo nên diện mạo của mỹ thuật khu vực với nhiều tác phẩm
đoạt giải thưởng ở cấp khu vực và toàn quốc, quốc tế. Bắc miền Trung thực sự trở
thành một đơn vị có phong cách biểu đạt mỹ thuật tạo hình riêng, tạo được nhiều
dấu ấn với những cá tính sáng tạo thông qua các tác phẩm chứa đựng các giá trị
về chiều dài lịch sử, sự phong phú về giao thoa các nền văn hóa, nghệ thuật
cùng truyền thống cách mạng kiên cường của con người trên dải đất miền Trung đầy
nắng gió nhưng thiên nhiên tươi đẹp, độc đáo.
Tiếp nối mạch
nguồn sáng tạo đó, các thế hệ tiếp theo tiếp tục xuất hiện, tham gia vào không
gian mỹ thuật khu vực và cả nước. Họ là những người được đào tạo ở các trường
chuyên nghiệp trong nước và quốc tế, có điều kiện tiếp xúc rộng rãi với mỹ thuật
thế giới từ thành tựu của công cuộc mở cửa đổi mới đất nước, giao lưu văn hóa,
phát triển kinh tế, xã hội. Sáng tạo mỹ thuật đã có sự chuyển biến rõ nét trong
tư duy và phương thức thể hiện. Tác phẩm có nhiều tìm tòi, mở rộng biên độ sáng
tạo từ hiện thực đến phi hiện thực. Những biểu đạt mới về loại hình, chất liệu
và tạo hình được khám phá, thử nghiệm và khẳng định. Đặc biệt là xuất hiện nhiều
yếu tố đương đại với các hình thức biểu cảm mới lạ, có thể kể đến các tác giả
như: Phan Hải Bằng với loại hình nghệ thuật trúc chỉ, Đinh Khắc Thịnh với các dự
án nghệ thuật sắp đặt (Installation Art) tương tác công cộng quy mô lớn, Lê Ngọc
Thanh và Lê Đức Hải với các loại hình nghệ thuật đương đại trình diễn
(Performance Art) thường xuyên tham gia các sự kiện nghệ thuật lớn ở quốc tế…
cùng nhiều họa sĩ, nhà điêu khắc đã khẳng định cá tính sáng tạo riêng, tác phẩm
có chỗ đứng trên thị trường, được giới sưu tập trong nước và quốc tế sưu tầm. Họ
là thế hệ góp phần làm phong phú diện mạo Mỹ thuật Bắc miền Trung trong bối cảnh
hội nhập và phát triển hiện nay.
Trong mọi giai
đoạn phát triển, thế hệ trẻ luôn là lực lượng mang đến những tìm tòi và đổi mới.
Sự phát triển của khoa học kỹ thuật, bùng nổ thông tin tạo điều kiện tiếp xúc với
các hoạt động mỹ thuật trong nước và quốc tế một cách dễ dàng với nhiều không
gian, hướng tiếp cận… Từ đó, các tác giả trẻ có thêm điều kiện trải nghiệm và
tiếp cận những xu hướng nghệ thuật mới. Các tác giả trẻ đã chủ động trong việc
sáng tác và tìm kiếm cơ hội để tham gia các các hoạt động mỹ thuật như các diễn
đàn nghệ thuật mở, sàn giao dịch tác phẩm, trại sáng tác… hay tìm kiếm nhà đầu
tư hỗ trợ tổ chức các cuộc triển lãm cá nhân, liên kết tổ chức triển lãm nhóm tạo
nên sinh khí sôi động cùng các nghệ sĩ ở các trung tâm nghệ thuật lớn như Hà Nội,
thành phố Hồ Chí Minh… Rất nhiều tác giả đã tham gia vào các sự kiện nghệ thuật
lớn trong nước và quốc tế, nhiều tác giả trẻ đoạt được các giải thưởng cao tại
các cuộc thi mỹ thuật trong nước và quốc tế như: Lê Võ Tuân, Võ Thành Thân,
Trương Thế Linh, Nguyễn Văn Hè, Đặng Thu An… và các tác giả khác đã tạo được
phong cách riêng như: Nguyễn Ánh Dương, Trần Ngọc Bảy, Nguyễn Hoàng Việt, Nguyễn
Khắc Tài, Vũ Duy Tâm, Trần Thị Dung… (Thừa Thiên Huế), Đặng Thiện Chân, Trần
Vinh, Lê Anh Việt… (Hà Tĩnh), Hải Nhung, Vũ Duy Vĩnh, Hồ Huy Hùng… (Nghệ An),
Hoàng Linh, Lê Thanh, Lê Hải Anh, Vũ Trọng Thành, Bùi Thị Ngoan, Nguyễn Xuân
Tý… (Thanh Hóa) cùng nhiều tác giả trẻ đang từng bước khẳng định dấu ấn cá nhân
trong hoạt động sáng tác.
Mỹ thuật Quảng
Trị hiện nay không nằm ngoài xu hướng vận động và phát triển chung của mỹ thuật
khu vực và cả nước. Sau khi sáp nhập tỉnh, có một lực lượng sáng tác đông đảo với
nhiều nghệ sĩ đã thành danh, đoạt nhiều giải thưởng quan trọng trong nước và quốc
tế. Tiêu biểu có họa sĩ Trịnh Hoàng Tân được tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học
Nghệ thuật, Giải thưởng Mỹ thuật các nước tiểu vùng sông Mê Kông… Bên cạnh các
họa sĩ, nhà điêu khắc đã có chỗ đứng trong khu vực và toàn quốc, là thế hệ sáng
tác trẻ đang tiếp nối các thế hệ đi trước, từng ngày nỗ lực sáng tạo, định hình
con đường trong biểu đạt, thể hiện cảm xúc, tư duy đa chiều về cuộc sống đương
đại thông qua diễn đạt hình tượng nghệ thuật. Từ năm 2015 đến nay, nhiều giải
thưởng mỹ thuật của tỉnh Quảng Trị (mới) tại các triển lãm mỹ thuật khu vực và
quốc gia là các tác giả dưới 45 tuổi (tại thời điểm đoạt giải thưởng) như: Nguyễn
Lương Giang, Trương Đình Dung, Lê Cảnh Oánh, Nguyễn Lương Sáng… (Hội họa), Hồ
Thanh Thọ, Lê Thuận Long... (Đồ họa), Nguyễn Hùng, Trương Trần Đình Thắng, Nguyễn
Xuân Thành… (Điêu khắc). Một số tác giả trẻ đã tham gia các sự kiện, hoạt động
mỹ thuật lớn trong nước và quốc tế, tác phẩm được các bảo tàng tư nhân, nhà sưu
tập sưu tầm… Số lượng hội viên và cộng tác viên trẻ của phân hội Mỹ thuật Quảng
Trị hiện nay cũng chiếm đa số trong lực lượng sáng tác trẻ của tất cả các lĩnh
vực văn học nghệ thuật. Cùng với lực lượng cộng tác viên đông đảo tạo nguồn lực
đáng kể cho sự phát triển của phong trào mỹ thuật địa phương.
Đặc trưng trong
sáng tạo của thế hệ tác giả trẻ ở khu vực Bắc miền Trung nói riêng là biết kế
thừa các giá trị văn hóa, lịch sử nhưng biểu đạt thông qua lăng kính biểu hiện
nghệ thuật đương đại. Tác phẩm dường như mang nhiều nét tự sự nhưng vẫn thể hiện
được sợi dây liên kết giữa quá khứ và hiện tại, gắn với những vấn đề của đời sống
đương đại. Tác phẩm được chú trọng đầu tư về nội dung, hình thức thể hiện thông
qua các dự án, giai đoạn, seri sáng tác rõ nét. Điều đáng chú ý là dù tác phẩm
được biểu hiện với nhiều hình thức, chất liệu nhưng vẫn nhận diện được văn hóa,
con người của vùng đất miền Trung đầy nắng gió.
Tại các sự kiện được
tổ chức thường kỳ, thường niên như các triển lãm cấp quốc gia và triển lãm mỹ
thuật khu vực Bắc miền Trung trong những năm gần đây, đặc biệt lần gần nhất diễn
ra tại Thanh Hóa năm 2024 cho thấy số lượng tác phẩm của tác giả trẻ chiếm đa số.
Chất lượng tác phẩm ít có sự khác biệt giữa các tỉnh trong khu vực. Điều đó cho
thấy tính địa phương, khoảng cách địa lý không còn là rào cản trong sáng tác, bởi
thế giới phẳng đã tạo nên không gian rộng mở cho các tác giả giao lưu, trao đổi,
tương tác trong thực hành nghệ thuật cùng nhau. Nhu cầu thưởng thức và sưu tập
mỹ thuật của công chúng ngày càng tăng, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động
sáng tác và quảng bá tác phẩm. Các tác giả trẻ chủ động tìm kiếm nhiều hình thức
giới thiệu tác phẩm đến công chúng và nhà sưu tập. Từ đó có nguồn kinh phí để
tái đầu tư thực hiện các dự án sáng tạo có chiều sâu, độ dài về thời gian… Qua
các tác phẩm của họa sĩ, nhà điêu khắc trẻ tại các triển lãm cho thấy họ có ý
thức về sự đầu tư chuyên nghiệp, chỉn chu từ nội dung, chất liệu, hình thức thể
hiện và cách sắp đặt, trình bày tác phẩm. Trong lời phát biểu khai mạc Triển
lãm Mỹ thuật khu vực Bắc miền Trung lần thứ 29 năm 2024 tại Thanh Hóa, Chủ tịch
Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn cũng đã nhấn mạnh: “Mỹ thuật khu vực Bắc
miền Trung hôm nay đã có một thế hệ sáng tác mới. Đó là các nghệ sĩ trẻ đã,
đang và sẽ làm tươi mới cho mỹ thuật khu vực, góp phần quan trọng vào sự đổi mới
của nền Mỹ thuật Việt Nam đương đại”. Để ghi nhận và động
viên phong trào sáng tác trẻ, Hội Mỹ thuật Việt Nam cũng đã trao thêm hạng mục
“Giải tác giả trẻ” cho tác phẩm của tác giả từ 35 tuổi trở xuống tại triển lãm
bên cạnh trao các giải thưởng chính thức cho tác phẩm của hội viên Hội Mỹ thuật
Việt Nam. Đã có nhiều tác giả trẻ ở khu vực Bắc miền Trung đoạt giải thưởng
trên và tại các cuộc thi, triển lãm dành cho tác giả trẻ như Festival Mỹ thuật
trẻ toàn quốc, Giải tác giả trẻ của Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các Hội VHNT Việt
Nam…
Sự ghi nhận của Hội Mỹ thuật Việt
Nam về lực lượng sáng tác trẻ ở khu vực Bắc miền Trung nói chung, trong đó có
Quảng Trị nói riêng là đáng phấn khởi, tuy nhiên cũng đặt ra trách nhiệm cho thế
hệ tác giả trẻ những suy nghĩ về sự mới, khác trong sáng tạo. Hiện nay hoạt động
nghệ thuật của giới trẻ trên cả nước đang phát triển khá sôi động. Các sự kiện,
dự án nghệ thuật đương đại có tính quốc tế được tổ chức ngày càng thường xuyên,
hình thức tổ chức phong phú, không còn bó hẹp trong các không gian cố định của
các phòng triển lãm nữa mà được thực hiện sinh động trong nhiều không gian mở,
hướng đến tiếp cận công chúng, hài hòa với thiên nhiên… Các sự kiện nghệ thuật
mang mô hình quốc tế như Hội chợ nghệ thuật (Art Fair), Trại sáng tác ngoài trời
(Art Tour)… được thực hiện bởi các nhà tổ chức, giám tuyển (Curator)… Họ xây dựng
đề án, tìm kiếm tác giả phù hợp tham gia nhằm tạo nên những diễn đàn nghệ thuật
mở, đưa tác phẩm mỹ thuật tương tác với không gian công cộng, tiếp cận gần hơn
với công chúng và nhà sưu tập. Ở Bắc miền Trung, mô hình này đang được thực hiện
với sự ủng hộ và tham gia đông đảo của các tác giả trẻ, như Ô Lý Artfair, Ting
ting Artfair và một số sự kiện khác như mở xưởng, trình diễn đương đại… (TP Huế).
Tuy nhiên một thực tế cho thấy, tác giả và các sự kiện này chủ yếu tập trung ở
thành phố Huế, một số ít tác giả ở phía bắc của khu vực như Thanh Hóa, Nghệ An
tham gia các sự kiện ở Hà Nội, vẫn còn rất ít các tác giả ở các địa phương khác
trong khu vực tham gia các sự kiện, hoạt động trên. Điều này đặt ra yêu cầu đối
với tác giả trẻ ở các địa phương về sự kết nối, lựa chọn phương thức sáng tạo,
để có tác phẩm phù hợp tham gia vào đời sống của nghệ thuật đương đại khu vực
và cả nước. Bên cạnh tham gia các hoạt động, sự kiện mỹ thuật được Nhà nước bảo
trợ, tổ chức theo định kỳ thì mỗi tác giả cần phải tự chủ động hơn để kết nối,
tìm kiếm nguồn xã hội hóa, nguồn tài trợ trong thực hiện các dự án nghệ thuật của
mình.
Để hành trình tiếp
nối truyền thống, tôn vinh các giá trị văn hóa, lịch sử của một vùng đất được
tiếp tục, nhưng cần phải tạo nên sự mới mẻ, tạo dấu ấn riêng đối với các thế hệ
sáng tác đi trước là câu hỏi mà mỗi tác giả trẻ hôm nay phải đặt ra và đi tìm lời
giải. Đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với thế hệ sáng tác trẻ trong quá trình làm
mới Mỹ thuật Bắc miền Trung trên nền tảng bản sắc văn hóa của vùng đất, góp phần
vào sự phát triển chung của Mỹ thuật Việt Nam hiện đại trong quá trình hội nhập
quốc tế.
N.S
